
Mỗi lần làm việc với một chủ thầu mới, chúng tôi thường bắt đầu bằng chuyện sổ sách. Kiến thức kế toán và chứng từ trong doanh nghiệp xây dựng hay bị xem nhẹ ở giai đoạn đầu. Sau nhiều năm đồng hành cùng các đơn vị thi công, đội ngũ nhận thấy phần lớn rắc rối không nằm ở việc thiếu giấy tờ. Vấn đề thường bắt nguồn từ việc phân loại sai ngay trong những tuần đầu của công trình. Bài viết này tổng hợp cách hiểu đúng về các loại chứng từ, cách sắp xếp hồ sơ và một vài lỗi mà bên mình đã gặp khi hỗ trợ khách hàng.
Vì sao kiến thức kế toán và chứng từ trong doanh nghiệp xây dựng cần được chú trọng

Ngành xây dựng có đặc thù riêng. Một công trình có thể làm việc với hàng chục nhà cung cấp cùng lúc, từ vật liệu thô, thiết bị đến nhân công thuê ngoài. Chỉ sau vài tháng thi công, số phiếu thu chi đã lên đến hàng trăm tờ. Nếu không phân loại rõ ràng ngay từ đầu, kế toán rất dễ nhầm lẫn giữa chi phí trực tiếp của công trình và chi phí quản lý chung của công ty. Khi sai ở khâu này, sai số sẽ tích lũy qua từng kỳ và rất khó truy ngược.
Chúng tôi từng hỗ trợ một nhà thầu nhỏ ở ngoại thành Hà Nội. Đội thi công của họ mua vật liệu từ ba cửa hàng khác nhau cho cùng một công trình. Hóa đơn đầy đủ, nhưng không ai ghi chú hóa đơn nào thuộc hạng mục nào. Đến cuối quý, kế toán mất gần một tuần chỉ để đối chiếu từng phiếu chi. Tình huống này khá phổ biến ở các đơn vị thi công vừa và nhỏ. Nó cho thấy kiến thức kế toán không chỉ là lý thuyết, mà ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian và chi phí vận hành hằng ngày.
Phân loại chứng từ kế toán thường gặp

Chứng từ kế toán của một doanh nghiệp xây dựng thường rơi vào bốn nhóm chính. Hiểu rõ từng nhóm sẽ giúp kế toán tránh nhầm lẫn khi tổng hợp báo cáo cuối kỳ, đồng thời rút ngắn thời gian đối chiếu với cơ quan thuế.
- Chứng từ gốc: hóa đơn mua vật liệu, phiếu thu, phiếu chi và biên bản nghiệm thu khối lượng thi công. Đây là nhóm quan trọng nhất vì phản ánh trực tiếp giao dịch thực tế.
- Chứng từ tổng hợp: bảng kê chi phí theo hạng mục và sổ chi tiết công nợ với từng nhà cung cấp, giúp tổng hợp nhanh mà không phải lật lại toàn bộ chứng từ gốc.
- Chứng từ nội bộ: phiếu đề nghị tạm ứng và biên bản bàn giao vật tư giữa các đội thi công trong cùng một công trình.
- Chứng từ liên quan hợp đồng: hợp đồng thi công, phụ lục điều chỉnh khối lượng và biên bản nghiệm thu từng giai đoạn thanh toán.
Phân nhóm nghe đơn giản trên giấy, nhưng đội ngũ thấy không ít kế toán mới vào nghề vẫn gộp chứng từ gốc và chứng từ nội bộ vào cùng một tập hồ sơ. Khi cơ quan thuế yêu cầu đối chiếu, việc tìm lại chứng từ gốc tốn rất nhiều thời gian. Vì vậy, nên tách hai nhóm này ngay khi phát sinh, đừng đợi đến cuối năm mới xử lý.
Những sai sót thường gặp khi phân loại chứng từ

Sai sót bên mình gặp nhiều nhất là nhầm lẫn giữa chi phí nguyên vật liệu trực tiếp và chi phí quản lý công trình. Ví dụ, tiền xăng xe chở vật liệu đôi khi bị ghi vào mục chi phí quản lý chung, trong khi khoản này cần được tính vào giá thành công trình. Một sai lệch nhỏ lặp lại nhiều lần có thể làm lệch giá thành thực tế của cả dự án, đôi khi tới vài phần trăm. Khi đó, báo cáo lãi lỗ theo công trình sẽ không còn phản ánh đúng thực tế.
Không ít đơn vị thi công cũng quên lưu biên bản nghiệm thu khối lượng cho từng đợt thanh toán. Đến lúc quyết toán, thiếu biên bản khiến việc đối chiếu khối lượng thực tế với khối lượng đã thanh toán trở nên rất khó khăn. Chúng tôi từng thấy một công trình bị chậm quyết toán gần hai tháng chỉ vì thiếu một biên bản nghiệm thu ở giai đoạn giữa. Đội ngũ kế toán phải quay lại công trường, gặp từng người phụ trách để dựng lại hồ sơ.
Việc phân bổ chi phí đầu tư cho công nghệ hay thiết bị mới cũng khiến nhiều kế toán lúng túng. Khoản chi lớn thường không thể ghi nhận hết trong một kỳ, mà phải phân bổ và khấu hao dần. Nếu doanh nghiệp đang cân nhắc đưa công nghệ vào quản lý công trình, hãy tính kỹ cách hạch toán ngay từ đầu. Bạn có thể tham khảo thêm cách phân bổ và khấu hao chi phí đầu tư công nghệ để tránh ghi nhận sai kỳ kế toán.
Kinh nghiệm sắp xếp và lưu trữ hồ sơ tại công trình

Hồ sơ kế toán thường được lưu ở hai nơi: văn phòng công ty và ngay tại công trường. Chúng tôi khuyên nên bố trí ít nhất một người phụ trách tổng hợp chứng từ tại chỗ. Cách làm này giúp chứng từ không trôi nổi giữa nhiều đội thi công và hạn chế thất lạc.
Nên sắp xếp chứng từ theo từng hạng mục công trình thay vì theo thời gian phát sinh. Chẳng hạn, tách riêng chứng từ của phần móng, phần khung và phần hoàn thiện. Khi cần đối chiếu chi phí theo hạng mục, kế toán không phải lật từng tháng để tìm. Cách này cũng hỗ trợ rất tốt khi lập báo cáo giai đoạn cho chủ đầu tư.
Chứng từ điện tử ngày càng phổ biến, kể cả với nhà thầu nhỏ. Nếu doanh nghiệp đang chuyển dần sang lưu trữ không giấy tờ, việc xây dựng hồ sơ đúng chuẩn ngay từ đầu sẽ tránh được nhiều rắc rối về sau. Nếu bạn đang ở giai đoạn này, hãy xem thêm cách xây dựng hồ sơ chứng từ cho quy trình không giấy tờ. Bài viết giúp hình dung rõ các bước cần chuẩn bị.
Ứng dụng công nghệ vào quản lý chứng từ kế toán

Nhiều doanh nghiệp xây dựng bắt đầu dùng phần mềm kế toán có tích hợp công cụ tự động hóa. Khối lượng chứng từ trong ngành vốn đã lớn, làm thủ công rất dễ sai, nhất là vào những tháng cao điểm thi công. Phần mềm giúp chuẩn hóa dữ liệu đầu vào và giảm gánh nặng nhập liệu cho đội kế toán.
Chúng tôi từng làm việc với một công ty xây dựng quy mô vừa ở miền Trung. Họ chuyển từ sổ tay sang phần mềm có chức năng quét và phân loại hóa đơn tự động. Thời gian đối chiếu chứng từ cuối tháng giảm từ khoảng năm ngày xuống còn hai ngày. Sai sót phân loại cũng giảm rõ rệt, vì phần mềm gợi ý nhóm chi phí phù hợp dựa trên nội dung hóa đơn. Tuy vậy, công nghệ chỉ thật sự hữu ích khi doanh nghiệp triển khai đúng cách, có người được đào tạo và quy trình rõ ràng. Ai quan tâm có thể đọc thêm về cách giảm sai sót chứng từ và tối ưu quy trình khóa sổ.
Kiểm soát chi phí bằng cách phân loại đúng ngay từ đầu

Chi phí phần mềm hay công cụ mới cũng cần được phân loại đúng từ đầu. Chúng tôi từng gặp một công ty đưa toàn bộ chi phí phần mềm vào chi phí quản lý chung, trong khi một phần lẽ ra phải phân bổ cho từng công trình đang sử dụng. Kết quả là giá thành các công trình bị đánh giá thấp, còn chi phí chung bị thổi phồng. Nếu bạn đang cân nhắc đầu tư công cụ mới, hãy rà lại cách phân bổ ngay từ giai đoạn lập ngân sách, thay vì xử lý khi đã phát sinh.
Lưu ý về thời hạn lưu trữ và kiểm tra chứng từ định kỳ

Theo quy định hiện hành, phần lớn chứng từ kế toán cần được lưu tối thiểu năm năm. Một số loại hồ sơ quan trọng như hồ sơ quyết toán công trình có thể phải lưu lâu hơn. Bạn nên đối chiếu lại với quy định mới nhất trước khi áp dụng, vì các quy định có thể thay đổi. Chúng tôi khuyên doanh nghiệp rà soát ít nhất mỗi quý một lần, để phát hiện sớm chứng từ thiếu hoặc phân loại sai.
Việc rà soát không cần quá phức tạp. Đối chiếu số hóa đơn đầu vào với số phiếu chi tương ứng, rồi so sánh biên bản nghiệm thu với tiến độ thực tế là đã đủ để thấy những chỗ lệch. Xử lý ngay trong quý nhẹ nhàng hơn nhiều so với dồn đến cuối năm. Đội ngũ nhận thấy các công trình làm đều đặn như vậy thường quyết toán nhanh và ít phát sinh tranh chấp hơn.
Sau nhiều năm làm việc cùng các chủ doanh nghiệp xây dựng, chúng tôi nhận ra việc phân loại chứng từ đúng ngay từ đầu luôn tiết kiệm thời gian hơn nhiều so với sửa sai về sau. Kiến thức kế toán và chứng từ trong doanh nghiệp không phải học một lần rồi thôi. Nó cần được cập nhật theo từng giai đoạn phát triển, nhất là khi quy mô công trình ngày càng lớn và số lượng đối tác tăng lên.
Hy vọng những chia sẻ trên giúp bạn hình dung rõ hơn cách tổ chức chứng từ cho doanh nghiệp của mình. Nếu công trình đang mở rộng quy mô, đây là thời điểm phù hợp để rà soát lại toàn bộ quy trình kế toán, trước khi những sai sót nhỏ tích tụ thành vấn đề lớn khi quyết toán.

